BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU

Dilimizde bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur: adım, ağız, ayak, boyun, boyunduruk, burun, dalga, dudak, duvak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük. Buna büyük ünlü uyumu adı verilir.

Dilimizde büyük ünlü uyumu kuralına uymayan birkaç kelime vardır: anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman.

Büyük ünlü uyumu alıntı kelimeler için söz konusu değildir: ahenk, badem, ceylân, çapari, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, kiraz, kitap, liman, limon, maden, manifatura, metal, meydan, mikrop, minare, model, nişan, nişasta, pehlivan, rüzgâr, selâm, terazi, tercüman, tezgâh, tiyatro, valiz, vida, viraj, yadigâr, ziyafet, ziyaret. Ancak bazı alıntı sözler büyük ünlü uyumuna uydurulmuştur: duvar
(< di:va:r), kalıp (< ka:lib), pırlanta (< brillante), surat (< su:ret).

Dilimizdeki -daş (-taş), -gil, -ken, -ki, -leyin, -(ı, i, u, ü)mtırak, -(ı, i, u, ü)yor ekleri de bu kurala uymaz: gönüldaş, meslektaş; dayımgil, baklagiller; çalışırken, durmazken; akşamki, yarınki; akşamleyin, sabahleyin; ekşimtırak, yeşilimtırak; geliyor, gülüyor, içiyor, örüyor.

Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelerde ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar: adalet-sizlik, anne-si, elma-lı, harita-cılık, hangi-si, içiyor-lar, kardeş-lik, kare-li, kitap-lardan, metod-umuz, meslektaş-ımız, şişman-lık, tarih-çilerimiz, veriyor-du.

Ancak, bazı alıntı kelimelerde ünlüsü kalın olan son heceden sonra ince ünlülü ekler getirilir: alkol / alkolü, emlâk / emlâkçilik, hakikat / hakikati, helâk / helâkimiz, kabul / kabulü, saat / saate, sadakat / sadakatten. Bu örneklerde ekin ince olmasının sebebi, kelimelerin sonundaki ünsüzlerin incelik özelliği taşımasıdır.

Önemli açıklama :
Fiil köklerinden türeyen isimler ve sıfatlar büyük ünlü uyumu kuralına uyar; bilgin, çalışkan, gelen, dövdürdü, bilim…. Konu ile ilgili örnek soru:

Aşağıda belirtilen ifadelerden hangisi “büyük ünlü uyumu” kuralına uyar?

a) Türkçeye yabancı dillerden geçen bütün kelimeler

b) Birden çok kelimeden oluşan birleşik kelimelerin tamamı

c) Fiil köklerinden türeyen isimler ve sıfatlar.

d) “-yor, -ken, -ki” eklerinden birini alan her kelime

Çözüm :

Yabancı dillerden geçen bazı kelimeler büyük ünlü uyumu kuralına uyabilir; ama çoğunluk uymaz. Örneğin; televizyon uymaz ama radyo uyar. Birleşik kelimeler ve -yor, -ken, -ki ekleri de böyledir. Birtakım uymaz ama aslanağzı uyar. Geliyor, koşarken, çarşıdaki, sözleri uymaz ama koşuyor, severken evdeki sözleri uyar. Fiil köklerinden türeyen isimler ve sıfatlar büyük ünlü uyumu kuralına uyar; bilgin, çalışkan, gelen, dövdürdü, bilim….